Starówka Wileńska

Turysta może się zamyśli, dlaczego to właśnie taki punkt został wyszczególniony. Całe Stare Miasto od roku 1996 jest na liście Zabytków UNESCO. Jej powierzchnia jest jedna z największych w Europie Wschodniej przeszło 240 ha. ( według najnowszych danych jest podawana o wielkości 340 ha. ).
Chcąc się o tym przekonać, na budynku Ratusza wileńskiego jest umieszczona tablica pamiątkowa. Pocieszyć natomiast swe oko panoramą ulic starego Miasta: domów krytych czerwoną dachówką oraz wież świątyń możesz ze wzgórza Trzech Krzyży bądź z Baszty Zamku Górnego. Wspaniałą atrakcją może też posłużyć zwiedzanie Wieży Telewizyjnej, gdzie z wysokości 160 m. można objąć wzrokiem widok na całą panoramę miasta, włącznie z nowymi dzielnicami.

Ostra Brama

Do miasta starej tej najdawniejszej części wchodzimy przez jedyną pozostałą dziś bramę. W roku 1503 Wilno było otaczane murami, za czasów panowania Aleksandra Jagiellończyka. Mur ciągnął się na przeciągu 3 km., z miasta wychodziły dziewięć bram. W miarę upływu lat mury ulegały zniszczeniu, a po rozbiorach większa ich część została zniesiona. Brama miejska zwana inaczej Ostrą lub Miednicką, bo się znajdowała w "ostrym końcu miasta", a droga wylotowa z miasta prowadziła na Traktat Miednicki.
Obecnie jest to najświętsze miejsce, podobnie jak w Częstochowie, Sanktuarium Maryjne, symbol Wilna.
Kult obrazu rozpowszechnił się w drugiej połowie XVII w. . Sława obrazu rosła, wierzono w jego cudowną moc .W XIX w. zbudowana została obecna kaplica, a w lipcu 1927 roku odbyła się koronacja obrazu. Obraz był natchnieniem, opieką w czasie wojen i najazdów, Najświętsza Matka wiernie strzegła przed pożarem mieszkańców grodu.

Uniwersytet Wileński

Uczelnia zaliczana do najstarszych szkół wyższych na terenie Wschodniej i Północnej Europy. W 1579 roku założona jako Akademia Jezuicka pod patronatem króla Rzeczypospolitej Stefana Batorego. Przez wieki centrum życia umysłowego Litwy. Ognisko inteligencji wileńskiej.
Historia uniwersytetu, podobnie jak historia naszego miasta przechodziła rozmaite koleje losu. Największy rozkwit uczelni nastąpił po reorganizacji statutu uczelni, po objęciu rządów przez Komisję Edukacji Narodowej.
Zespół starych gmachów uniwersytetu stanowią 12 budynków , które mieszczą się naokoło 12 rozmaitej wielkości dziedzińców. Na terenie uniwersytetu godny uwagi jest kościół św. Janów. O pięknej rokokowej fasadzie, wnętrze którego zachwyca główny ołtarz. W okresie rozbiorów kościół stał się miejscem pamiątek narodowych: tu znalazły się popiersia A. Mickiewicza, Odyńca, Moniuszki, Syrokomli, płaskorzeźba upamiętniająca T. Kościuszkę autorstwa A. Wiwulskiego.
Punktem orientacyjnym, który nas skieruje na teren uniwersytetu jest Wieża Świętojańska, dumnie królująca na głównym dziedzińcu UW, który w okresie międzywojennym nazywany był im. Piotra Skargi, pierwszego rektora tej uczelni.

Katedra

W ujściu rzek Wilii (Neris) i Wilenki w dolinie Świętoroga na miejscu dawnej świątyni boga pogańskiego Perkunasa, w XIV w. na terenie Zamku Wielkoksiążęcego tzw. Dolnego zostaje wyświęcony kamień węgielny w miejscu, gdzie ma stanąć katedra wileńska pod wezwaniem św. Stanisława.
Obecnie możemy obejrzeć dzieło W. Gucewicza z końca XVII w., budowla klasycystyczna. Katedra po sześciu przebudowach zachowała trzy nawowy układ gotycki, wydłużony. Bez zmian zostawiono jedynie z wcześniejszej borokowej świątyni: kaplicę św. Kazimierza oraz Wołłowiczowską. Wnętrze zdobią cenne obrazy Villaniego oraz Smugliwicza.
Na szczególną uwagę zasługuje kaplica św. Kazimierza, patrona Litwy. Fundacja Zygmunta III Wazy i Władysława IV Wazy. Cel budowli: umieszczenie relikwii św. Kazimierza . Wzorowana na kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, kiedyś bogato zdobiona, ołtarz główny ze srebra, lecz podczas najazdu szwedzkiego przez Jana Kazimierza był wywieziony dla zasilenia skarbu Rzeczypospolitej. Kaplica dekorowana w ulubionych kompozycjach Zygmunta III Wazy, połączenie czarnych i białych marmurów.
W podziemiach katedry mieści się mauzoleum grobów królewskich, które zostały odkryte dopiero po powodzi w 1931 roku: Aleksandra Jagiellończyka, dwóch żon Zygmunta Augusta: Elżbiety i Barbary Radziwiłłówny oraz Władysława IV Wazy.
Na przeciągu 35 lat w okresie rządów władzy radzieckiej, katedra była zamknięta dla wiernych i do 1989 roku tu mieściło się muzeum, Galeria Obrazów. Obecnie bazylika wileńska przeżywa ponowny renesans, tu w tym roku 2001 swą pierwszą mszę po nominacji na kardynała celebrował Audrius Baczkis.

Kościół św. Anny

Nad brzegiem Wilenki, lekko na uboczu od centrum starówki, w oazie ciszy i zieleni wznosi się jedna z najpiękniejszych budowli sakralnych z okresu późnego gotyku, kościółek św. Anny. Miówią o nim, że gdy Napoleon go ujrzał to tak mu się spodobał, że na dłoni chciał go przenieść do Francji.
Jest to zabytek klasy zerowej z XVI w., przykład gotyku flamandzko francuskiego misternie wykonany z 33 gatunków cegły ręcznie strychowanych.
W głębi przy św. Annie zarysowują się kontury kościoła Bernardynów. A tuż nad Wilenką stoi pomnik, autorstwa litewskiego rzeźbiarza Gedyminasa Jakubonisa z 1984 roku, Adama Mickiewicza. Sentementalnie zapatrzonego w Zaułek Bernardyński, gdzie w domu nr.11 w roku 1822 przegotowywał do druku "Grażynę".

Kościół św. Piotra i Pawła

Na przedmieściu zwanym Antokol przy rondzie im. Jana Pawła II wkomponowany w zielone wzgórza stoi kościół św. Piotra i Pawła, nazywany kościół Paca. Najpiękniejszy kościół barokowy na terenie Wilna. Wnętrze oszałamia bogactwem rzeźb, stiuków, malowideł i to wszystko pośród nieskazitelnej bieli. Perła wileńskiego baroku, świątynia powstała dzięki fundacji magnata Michała Kazimierza Paca.
Dekoracja wnętrza została przeprowadzona zgodnie z ideą baroku. Tematyka wszystkich rzeźb i stiuków łączy w sobie symbole życia, cierpienia, radości, wiary; motywy roślinne, biblijne, z życia świętych.
Ten kościół koniecznie należy obejrzeć i w ciszy wpatrując się w "białe theatrum" zachwycać się "elegancją" baroku wileńskiego. Wilnianie zwykli mówić, że jak ktoś nie widział kościoła św. Piotra i Pawła to znaczy, że nie był w Wilnie.

Cmentarz Rossa

W pięknej scenerii pagórków i w zieleni, w cieniu brzóz i dębów znajduje się miejsce spoczynku wielu sławnych Polaków i Litwinów, cmentarz Rossa. Jedna z najstarszych nekropolii, założona w 1769 roku. Aby wejść na tą najstarszą część cmentarza, pierwsze swe kroki kierujemy na cmentarz wojskowy, gdzie się znajduje grobowiec Marii Piłsudskiej i serce Józefa Piłsudskiego.
Tutaj na Rossie są groby Polaków i Litwinów. Na tzw. "Górce Literackiej" spoczywają pisarze, profesorowie, artyści. To jest cząstka naszej wspólnej historii zapisanej w kamieniu. Nie da się wymienić
wszystkich nazwisk, na tym cmentarzu mamy groby: Euzebiusza Słowackiego, Augusta Beciu, Lelewela, Józefa Montwiłła, Onufra Pietraszkiewicza, artysty malarza litewskiego M. K. Cziurlionisa, obok inni zasłużeni dla Litwy twórcy. Rossa jest to obecnie cmentarz zamknięty, przy którym hołd pamięci należy się tysiącom spoczywających tutaj zwykłych Wilnian.


Ulica Zamkowa

Jest to prawdopodobnie najstarsza ulica Wilna, biegnąca w kierunku ratusza. Ulice otacza mnóstwo malowniczych podwórek , ciemnych zakamarków imponujących murów.
Podobnie jak dawniej ulica Zamkowa ma handlowy charakter . Przechodzi ona w ulicę Didžioji (Wielka) . Po skrzyżowaniu z ulicą Subačiaus (Subocz) ulica Wielka ustępuje ulicy Aušros Vartu (Ostrobramskiej).Wszystkie trzy ulice tworzą jeden ciąg komunikacyjny, wzdłuż którego skupiają się najcenniejsze zabytki Starego Miasta.

Cerkiew Przeczystej Bogarodzicy

Sobór prawosławny stoi na lewym brzegu Wilenki, w pobliżu kościołów św. Anny i Bernadynów oraz zespołu klasztornego. Według tradycji w XIV w. cerkiew założyła żona Olgierda, matka Jagiełły Juliana która też została tu pochowana.
W 1415r. cerkiew mianowano soborem. W l. 1511-1522 odbudował ją książe Konstanty Ostrogski.
W dolnej części cerkwi, a gdzie niegdzie także w wyższych partiach zachował się gotycki mur. Obecna fasada i kopuła stanowią imitacje średniowiecznej architektury gruzińskiej. W zharmonizowanym wnętrzu, pozostałym w trakcie przebudowy , znajduje się niezwykle ozdobny ikonostas.

Kościół św. Ducha i klasztor dominikanów

Kościół św. Ducha, zwany też Dominikańskim, uchodzi za jeden z najokazalszych i najwspanialszych zabytków dojrzałego i późnego baroku. Przypuszcza się , że nieduży (zapewne drewniany) kościół stał na tym miejscu już za czasów Gedymina. Ok. 1408 Witold zbudował kościół św. Ducha , który później został powiększony. W 1501 r. Aleksander Jagiellończyk przekazał go najstarszemu na Litwie zakonowi dominikanów.
W kościele znajduje się 16 ołtarzy . Ołtarze i ambona są obficie zdobione rzeźbami, płaskorzeźbami oraz ornamentami. Kościół pokrywają także liczne barokowe freski.

Filharmonia

Pierwotnie mieściła się tu Sala Miejska wzniesiona w 1902 r.. Aż do początku XX w. stał w tym miejscu budynek gotycki- rosyjski Dom Zajezdny (1501). Filharmonia jest jedna z najwytworniejszych budowli wileńskich w stylu historyzmu
Gościnnie występował tu Fiodor Szaliapin , a po 1945 r. - wiele solistów i zespołów światowej sławy.

Kościół św. Jana i dzwonnica

Kościół św. Jana dominuje w zespole zabudowań uniwersytetu .W świątyni miały miejsce przedstawienia i dysputy, broniono tu rozpraw naukowych, uroczyście witano królów.
Budowę kościoła rozpoczęto tuż po chrzcie Litwy (1387) i ukończono w 1426 r. W 1571 r. kościół przejęli jezuici , którzy wznieśli szerokie gotyckie prezbiterium z obejściem wokół ołtarza. W latach 1738-1749 świątynie poddano przebudowie według projektu architekta, Jana Krzysztofa Glaubitza, nadając jej późnobarokowy charakter.

Pałac Prezydencki

Od 1543 r. należał do biskupów wileńskich , rezydujących tu do r. 1794.
Pałac zawsze pełnił funkcje reprezentacyjne. Zatrzymywali się w nim przybywający do Wilna władcy: Napoleon, Stanisław August Poniatowski, car rosyjski Aleksander I, król francuski Ludwik XVIII I inni. Później w pałacu przebywali Lucjan Żeligowski , Józef Piłsudski oraz prezydenci Polski.
W 1939 r., gdy Wilno wróciło do Litwy planowano w nim urządzenie siedziby prezydenta. Przeniesiono ją do pałacu w 1997 r. Prezydent tutaj pełni swoje obowiązki oraz przyjmuje zagranicznych dygnitarzy.

Ratusz

Dwukondygnacyjny budynek w stylu dojrzałego klasycyzmu stoi pośrodku placu ratuszowego. Ratusz założono w k. XIV w. na mocy przywileju wydanego przez Jagiełłę. Po pożarze w połowie XVIII w. budynek zrekonstruowali Jan Krzysztof Glaubitz i Tomasz Russeli. W latach 1785-1799 ratusz przebudowano w stylu ściśle klasycystycznym według projektu Wawrzyńca Gucewicza .
Najpiękniejszą częścią ratusza jest potężny , prosty w formie portyk z sześcioma kolumnami doryckimi i trójkątnym frontonem. Wewnątrz zachowała się Sala Wielka i inne pomieszczenia , a także gotyckie ( i późniejsze ) piwnice.

Zarzecze

Jedno z najstarszych wileńskich przedmieści na prawym brzegu Wilenki, wspominane jeszcze w XV w. Na Zarzeczu mieszkali przede wszystkim rzemieślnicy, zwłaszcza tkacze , a od XIX w. także niżsi ranga urzędnicy.
Obecnie Zarzecze upodobali sobie młodzi artyści próbujący przekształcić je w Wileński Montmartre- rokrocznie organizują tu festiwal alternatywnej sztuki i mody , powołano nawet "Republikę Zarzeczańską ".

Barbakan

Zachowały się dwa odcinki muru obronnego Przy ulicy Bokšto znajduje się barbakan (zwany też basteja) - oryginalna baszta murów obronnych , pomieszczenie artyleryjskie oraz korytarz , łączący je a wieża. Zaprojektował go najprawdopodobniej inżynier wojskowy Friedrich Getkant w I połowie XVII w. W czasie I i II wojny światowej używano go jako schronu i magazynu broni. Mury rowy barbakanu odkopano w l. 1965-1970, pomieszczenie artyleryjskie odnowiono w l.1985-1986. Barbakan przekształcono w muzeum i w 1987 r. otwarto ekspozycje , prezentująca umocnienia obronne i uzbrojenie.

Zespół pałacowy w Werkach

Werki znane są od 1387 r. Były wówczas własnością wielkiego księcia. W 1780 r. do Werek wprowadził się biskup Ignacy Massalski, który zlecił Wawrzyńcowi Gucewiczowi przebudowę stojącego tu pałacu. Pałac stal się jednym z najcenniejszych budynków klasycystycznych na Litwie, zwany był "Wileńskim Wersalem". Od r. 1960 zespól należy do Litewskiej Akademii Nauk i jest stopniowo restaurowany. Uwagę zwraca powściągliwy klasycyzm oficyny zachodniej , zaprojektowane przez Gucewicza domy zajezdne i pawilon, a także willa , młyn, lodownia oranżerie i inne. Rozmieszczony na dwóch tarasach park składał się z dwóch części- parku górnego i parku dużego. Zgromadzono w nim około trzydziestu gatunków drzew; są tu także stawy. Z urwiska roztacza się panorama Wilna.

Fot. W. Dowejko, 2001